بهتر است در ابتدا تعریف برخی واژه های در رابطه با کم خونی را مرور نماییم:
هموگلوبین: یکی از اجزای خون می باشد که حمل کننده اکسیژن در بدن است .در ضمن بخشی از گلبولهای خون محسوب می شود.
هماتوکریت: درصد حجم گلبولهای خون می باشد.
پلاسما: بخش مایع خون است که سلولهای انعقادی درون آن قرار دارند.
سرم: بخش مایع خون بدون فاکتور های انعقادی می باشد.
آنمی: کمبود در اندازه یا تعداد سلولهای قرمز خون یا مقدار هموگلوبین را گویند.
انواع مختلفی کم خونی وجود داردکه زیربه برخی از کمخونی ها اشاره می نماییم:
1- کم خونی فقر آهن
2- کم خونی ناشی از کمبود اسید فولیک
3- کمخونی ناشی از کمبود B12 و آنمی پرنیشز
4- کمخونی تغذیه ای
کم خونی فقر آهن:
مواردیکه باعث ایجاد این نوع کمخونی می شود:
- دریافت ناکافی از رژیم غذایی از جمله رژیم غذایی با آهن پایین و بدون استفاده از مکمل دارویی.
- جذب ناکافی آهن بعلت اسهال،بیماری کمبود اسید کلریدریک معده،بیماری های روده ای مثل بیماری سلیاک،گاسترواکتومی،تداخل دارویی.
- افزایش نیاز به آهن از جمله سن رشدکودکان،نوجوانی،بارداری وشیردهی.
- افزایش دفع بعلت قاعدگی (در خانمها)،خونریزی از بافت،بیماری هموروئید،کولیت زخمی و... .
کمخونی فقر آهن 4 مرحله داردکه از تخلیه متوسط آهن بدون علائم تا کمبود آهن و کمخونی پیش می رود.
تغذیه درمانی :
علاوه بر استفاده مکمل دارویی باید یک رژیم غنی از آهن مصرف شود.علاوه بر مقدار آهن رژیم غذایی زیست دسترسی به آهن نیز مهم است. جذب آهن در بدن به شکل آهن موجود مربوط می شود.آهن موجود در غذاهای حیوانی (هِم) بهتر از غذاهای گیاهی(غیر هِم) جذب می شود.اهن با جذب بالا در گوشت ،مرغ ،ماهی یافت می شود.آهن با منشا گیاهیدر غلات ،میوه ها،سبزیها وجود دارد.
موادی که ممانعت کننده جذب آهن هستند شامل:
کربناتها(نوشابه های صنعتی)،اگزالاتها(اسفناج، ریواس، توت فرنگی، شلغم، شکلات، گیلاس، غلات سبوس دار، بادام وبادام زمینی وگردو، چای سبز و چای سیاه)،فسفاتها(نوشابه ها)،فیتاتها(در نانهای عمل نیامده،لوبیای سویا).
پس:
- افزایش مصرف منابع خوب آهن مثل گوشت ،مرغ ،ماهی
- کاهش مصرف چای و قهوه
- افزایش منابع آهن گیاهی همراه منابع ویتامین Cجهت جذب بهترآهن غیر هِم
کم خونی ناشی از کمبود ویتامین B12:
عامل جذب ویتامین B12 یک فاکتور از جنس گلیکو پروتئین بنام فاکتور داخلی (IF) است که در شیره معده وجود دارد .
رهایی تریپسین پانکراس در قسمت بالایی روده باریک باند شونده Rرا تخریب کرده و ویتامین B12 از آن رها شده وبا پروتئین Rباند می شود.ترکیب B12-IFدر PH(6.8(پایدارمی باشد. این ترکیب سپس به ایلئوم حمل می شود ودر آنجا با حضور یون کلسیم و PHزیر 6 طی مراحلی باعث جداشدن این ترکیب و جذب ویتامین B12میشود.
تشخیص :
ذخایر ویتامین B12 بعد از چند سال فقر دریافت تخلیه می شود.درمان معمولا شامل تزریق عضلانی یا زیر جلدی 100 میکروگرم یا بیشتر ویتامین B12 هر هفته می باشد.مقدار خوراکی جهت درمان بسیار زیاد است وبا1000 میکرو گرم روزانه باعث تاثیر روی مقدار ویتامین B12 میشود.
تغذیه درمانی:
رژیم پرپروتئین (1.5 g/kg وزن بدن) برای عملکرد کبد و برای خونسازی مجدد مورد نیاز است.بعلت اینکه برگ سبز گیاهان حاوی آهن و اسید فولیک می باشند،رژیم غذایی باید حاوی مقداری از این غذاها باشد.گوشتها (بخصوص گوشت قرمز) ،تخم مرغ،شیر ومحصولات لبنی غنی از ویتامین B12 هستند.
متفورمین تجویز شده برای درمان دیابت ،10-30% جذب ویتامین B12را کاهش می دهد.متفورمین اثرات منفی برروی جذب ویتامین B12 از طریق اثر برروی کلسیم رسپتورهای سطح سلولی دارد.
افزایش دریافت کلسیم نیز اثر معکوس برروی سوءجذب ویتامین B12دارد.
راهنماهای رژیمی مصرف مکمل بصورت کریستال یاغلات غنی شده را برای افراد بالای 50 سال بعلت مشکلات آتروفی دیواره معده پیشنهاد می کنند.
کمخونی ناشی از سوءتغذیه انرژی –پروتئین :
پروتئین یک عامل ضروری برای تولید بخشی از هموگلوبین و گلبولهای قرمز خون است.بهمین علت در سوءتغذیه انرژی –پروتئین این دو ماده کمتر تولید می شود.در این کمخونی حجم خون ثابت استولی گلبولهای قرمز با سطح پایین هموگلوبین تولید می شود(کمخونی هیپوکرومیک-نورموسیتیک) که شبیه کمخونی فقر آهن است.
در سوءتغذیه انرژی – پروتئین حاد ، بعلت کمبود هموگلوبین درگلبول قرمز،تولید گلبولهای قرمز بالا رفته و ایجاد پلی سیتمی نماید.
کمخونی بارداری:
یک کمخونی فیزیولوژیک است ،که با افزایش حجم خون ارتباط دارد و معمولا بعد از بارداری مشکل حل می شود:ولی بهر حال نیاز برای آهن در طول بارداری افزایش می یابد.
کمخونی در بیماریهای مزمن:
این کم خونی غالبا درالتهاب،عفونت یا تومور بعلت کاهش تولید گلبولهای قرمز در نتیجه اختلال در متابولیسم اهن اتفاق می افتد.سطوح فریتین نرمال یا افزایش یافته است؛اما سطوح آهن سرم و TIBC (ظرفیت کل آهن باند شده) پائین است.چون نوع کمخونی نورموسیتیک است،نباید با کمخونی فقر آهن اشتباه شده و مکمل آهن به بیمار داده شود.معمولا درمان با اریتروپویتین انجام می شود.
