گیاه قاصدک Dandelion گیاهی پایا است که بومی کل نیمکره شمالی بوده و دارای انواع و زیرگونههای متعددی است. این گیاه بهطور وحشی در چمنها، مزارع یونجه، اراضی مرطوب کنار نهرها مراتع و زمینهای بایر در نواحی معتدل میروید. گیاهی است از خانواده کاسنی Compositae جنس Taraxacum نام علمی گونهای از آن که بیشتر در طب سنتی مصرف دارد: Taraxacum Officinale Weber و نام انگلیسی آن Dandelion است.
گیاه قاصدک گیاهی است بیبو، چند ساله، خیلی کوچک و کوتاهتر از ۴۰ سانتیمتر که شیرابه یا مایع سفیدی ترشح مینماید. برگهای آن دراز با بریدگیهای عمیق نوکتیز که شکلی شبیه دندان شیر به آن میدهد. برگهای گروهی به شکل یک دسته برگ از یقه ریشه خارج می شوند. طبق گلهای آن زرد طلایی که به طور منفرد در انتهای شاخه گلدهنده که توخالی است ظاهر میشود. میوه آن فندقه بوده که میوهای خشک و مغز آن مجزا و نچسبیده است مانند آفتابگردان و در انتهای هر میوه یک کاکل (معمولا) سفیدرنگ قرار دارد. ۱ میوهها به طور گروهی به شکل کروی قرار دارند و به سبب وجود کاکل، پس از رسیدن به آسانی پراکنده میشوند. گاهی از گیاه قاصدک به عنوان علف هرز مزارع، چمنزارها و دشتهای اطراف شهرها یاد میشود. ولی این شاید به معنی عدمآگاهی بشر از خواص مهم گیاه باشد. گیاه قاصدک، یک غذای مغذی است. در بهار برگهای جوان آن را مانند سبزی چیده و استفاده میکنند چون برگها تلخ است باید با ترشی آبلیمو و یا سرکه در سالاد مصرف شود.
یک نوع پرورشی اصلاح شده، به نام کاسنی پیچ پربرگ بوده، در بازارهای آمریکا و اروپا به عنوان سبزی برگی خوردنی عرضه میشود. برگهای گیاه حاوی مقادیر قابل توجهی از ویتامینهای A, C, D و گروه B، همچنین آهن، منیزیم، روی، پتاسیم، منگنز، مس، کولین، کلسیم، بور و سیلیکون است.
ریشه را در اواخر زمستان یا اوایل سال بعد از خاک بیرون آورده و خشک کرده، مصرف مینمایند. ریشه گیاه حاوی اینولین و اسانس روغنی فرار و اسیدهای چرب (میریستیک اسید)، کاروتنوئیدها، ویتامین A ، موسیلاژ و پکتین است.
در سراسر دنیا قاصدک برای درمان انواعی از بیماریهای کبدی و کیسه صفرا استفاده میشده است. از دیگر موارد مصرف سنتی ریشه و برگ گیاه، درمان بیماریهای پستان، احتباس مایعات، اختلالات گوارشی، درد مفاصل، تب و بیماریهای پوستی را میتوان نام برد. ۲
فعالترین مواد متشکله گیاه (برگ و ریشه) سزکوییترپنها eudesmandolide و germacranolide هستند که منحصر به قاصدک هستند. بقیه مواد متشکله شامل تاراکسول، تاراکسرول، تاراکساسترول، استیگماسترول، بتا- سیتوسترول، اسید کافئیک و پ ـ هیدروکسی فنیل استیک اسید هستند.
● امروزه قاصدک برای چه مواردی استفاده میشود؟
به دلیل محتوی بالای مواد مغذی، برگهای گیاه به طور گستردهای به عنوان مکمل غذایی برای خانمهای باردار توصیه میشود. دلایل علمی اندکی برای استفادههای بالقوه دیگر برای قاصدک وجود دارد.
در طی قرنهای متمادی، در طب سنتی از ریشه گیاه به عنوان داروی مقوی کبد یاد میشده، زیرا معتقد بودند از کبد محافظت میکند. این امر،فلسفه مصرف سنتی آن برای بسیاری از مشکلاتی بوده که از همین دیدگاه به دلیل «تنبلی کبد» یا «احتقان کبد» است، از جمله یبوست، برخی سردردها، مشکلات چشمی، نقرس، مشکلات پوستی، خستگی و دمل. بر اساس این تفکر سنتی، برخی از پزشکان طب گیاهی بر این باورند که قاصدک باعث سمزادیی یا پاک کردن کبد و کیسه صفرا میشود. ۳ همین عقیده منجر به پیشنهادهای دیگری شد: گیاه قاصدک میتواند عوارض جانبی داروهایی که فرایند دفع آنها از طریق کبد صورت میگیرد را کاهش داده یا باعث تسکین علایم بیماریهای ناشی از اختلال عملکرد کبدی شود.
با اینکه مطالعات اولیه نشان داده که ریشه قاصدک باعث تحریک جریان صفرا میشود. ۴، ۵، ۶ شواهد علمی معنیداری برای اینکه اثر مشاهده شده باعث فواید توصیف شده در بالا شود، وجود ندارد.
برگ گیاه اثر دیورتیک خفیفی داشته که همین امر منجر به استفاده از گیاه در موارد احتباس خفیف مایعات (مانند آنچه که در سندرم پیش از قاعدگی Premenstrual syndrome رخ میدهد) شده است. به هر حال هیچگونه مطالعه دو سویه کور کنترلشدهای با دارونما Double- blind, placebo controlled clinical trial در مورد این اثر قاصدک انجام نشده است. ۷
مشابه دیگر گیاهان تلخ، ریشه قاصدک برای بهبود اشتها و درمان اختلالات گوارشی خفیف مصرف میشود. گاهی به صورت خشک کرده و بو داده، به عنوان جایگزین قهوه مصرف میشود. سرانجام ریشه قاصدک گاهی برای یبوست خفیف توصیه میشود.
● روش مصرف
دوز ریشه: ۲تا ۸ گرم (از ریشه خشکشده گیاه) سه بار در روز، ۲۵۰ میلیگرم از عصاره (۵ به ۱) ۳ تا ۴ بار در روز یا ۵ تا ۱۰ میلیلیتر از تنتور (۱ به ۵ در الکل ۴۵ درصد) ۳ بار در روز.
برگها: برگها را میتوان در سالاد یا به صورت پخته شده مصرف کرد.
● بیخطری گیاه
ریشه و برگهای قاصدک کاملا بیخطر بوده، بدون هیچگونه اثرات جانبی یا خطرهای احتمالی بهجز واکنشهای آلرژیک که به ندرت بروز میکنند. ۱۱-۸ قاصدک در FDA (Food and Drug Administration) جزو فهرست «عموما به عنوان بیخطر شناخته شده» FDA,s GRAS (generally recognize as safe) بوده و انجمن اروپا، آن را به عنوان خوشطعمکننده غذا توصیه نموده است.
● ممنوعیتها و احتیاطها
به هر حال با توجه به اثر ریشه قاصدک بر ترشح صفرا، کمیسیون E آلمان مصرف دارو توسط کسانی که به انسداد مجاری صفراوی یا دیگر بیماریهای خطرناک کیسه صفرا مبتلا هستند را ممنوع کرده است. و کسانی که سنگ کیسه صفرا دارند، فقط تحت نظر پزشک میتوانند از این گیاه استفاده کنند. ۱۲
برخی مراجع تاکید میکنند که ریشه قاصدک میتواند باعث افزایش ترشح اسید و از این طریق تشدید درد ناشی زخم گوارشی شود. اما این موضوع مورد تردید است. ۱۳ به دلیل این که برگهای گیاه حاوی مقدار زیادی پتاسیم هستند، آنها احتمالا هرگونه از دست دادن پتاسیم به دنبال اثر دیورتیکی خود گیاه را جبران میکنند، گرچه این اثر هنوز ثابت نشده است.
آلرژی: افراد با آلرژی شناخته شده به گیاهان مربوطه (خانواده کاسنی)، مانند بابونه و بومادران بایستی گیاه را با احتیاط مصرف کنند.
● تداخلهای دارویی
تداخل دارویی شناخته شدهای با قاصدک وجود ندارد. اما بر اساس آنچه ما درباره اثرات ریشه گیاه میدانیم ممکن است وقتی همراه با داروهای دیورتیک، انسولین یا داروهای خوراکی پایینآورنده قند خون استفاده شود، تا حدی خطرناک باشد. به علاوه در کسانیکه داروی لیتیوم میگیرند، بایستی دیورتیکهای گیاهی مانند برگ قاصدک را فقط زیر نطر پزشک مصرف کنند، زیرا با مصرف این دارو دهیدراتاسیون احتمالی، ممکن است خطرناک باشد ۱۴
بیخطری گیاه در بچههای کمسن و سال، خانمهای حامله یا شیرده و کسانیکه بیماری شدید کبدی یا کلیوی دارند ثابت نشده است
