اعتیاد و نوجوانان!!!

در تمام جوامع مختلف دنیا نوجوانان آسیب پذیرترین قشر در برابر پدیده مهلك اعتیاد می باشند- بطور كلی دوران نوجوانی دورانی پر كشمكش و اغلب دشوار در زندگی هر فردی می باشد . چرا كه نوجوانی قبل از هر چیز دوران تغییرات در رشد جسمانی ،جنسی ، روانی و شناختی و همچنین تغییرات در الزامات اجتماعی است عدم وجود شرایط مناسب بهداشتی و تربیتی و فرهنگی و اجتماعی برای گذر از چنین مرحله حساسی باعث بوجود آمدن آسیب و بزه اجتماعی نظیر اعتیاد می شود

نوجوانان به خاطر خصوصیات نوجوانی آسیب پذیری زیادی دارند . نوجوانان پویا و جستجوگر به هر جا سر می كشند -اگر در مسیرشان راههایی گشوده شود كه لذت و بی خبری در آن راهها وجود داشته باشد نوجوانان به سرعت جذب آن راهها می شوند - حتی نوجوانانی كه پاك و صالح هستند از روی كنجكاوی ممكن است كه به راههای انحرافی سری بزنند . بنابراین به تعبیری می شود گفت كه زمینه های انحراف و بزه های اجتماعی بشكل بالقوه در نوجوانان وجود دارد و اگر چنانچه محیط برای نوجوانان مساعد نباشد به انحراف كشیده می شوند و در دام آسیب های اجتماعی نظیر اعتیاد گرفتار می شوند

علل و زمینه های اعتیاد:

عوامل اجتماعی 

خانواده : خانواده اصلی‌ترین نقش را در تربیت فرزندان دارد . بطور كلی خانواده پایه اساسی و سازنده مهمترین بخش اجتماع است و وجود دیگر نظامات اجتماعی بستگی به مشاركت در نظام خانوادگی دارد و بطور كلی رفتار ناشی از نقشی كه در خانواده آموخته می شود سر مشق و نمونه رفتار در سایر قسمت جامعه قرار می گیرد 

به طور كلی دوران نوجوانی و بلوغ دشوارتر از حتی دوران كودكی است این دوران دارای جنبه های گوناگون جسمی ، روانی و اجتماعی است . خانواده ها باید اطلاعات كافی در این مورد داشته و بدانند این دوران از نظر روحی و روانی دوران بی قراری ها و گرایش های متضاد مثل"افسردگیهای بی دلیل در لحظات شادی " ( غرور در عین خود كم بینی) ( خودخواهی در عین نوعدوستی) (كنجكاوی در عین بی تفاوتی) ( عشق ورزیدن به دنیا و پوچ انگاری آن ) و بسیاری دیگر از فشارها و طوفانهای روحی است كه البته هیچكدام از این رفتارها بدون دلیل نمی باشد . مثلاً فرار از مقررات اجتماعی در نوجوانان طبق گزارش تحقیقات ناشی از حس استقلال طلبی آنان می باشد و یا مثلاً برتری جویی و حس كنجكاوی از تمایلات طبیعی دوران نوجوانی است كه اگر از علل این حالات خانواده ها اطلاعات كافی داشته باشند راهنمائی نوجوانان برای یك زندگی خوب و سالم دشوار نخواهد بود 

بطور كلی در زمینه علل اعتیاد در بین خانواده ، وجود اختلاف بین پدر و مادر ، سستی و ضعف در تربیت خانوادگی، عدم سرپرستی نوجوانان به شكل متعارف ، رفتار والدین با فرزندان بدون توجه ، بدون محبت ، خشونت آمیز و طلاق و از هم پاشیدگی خانواده از جمله علل سوق دادن نوجوانان به اعتیاد می باشد . از جمله علل دیگر خانواده در گرایش نوجوانان به اعتیاد می توان به كثرت و شلوغی بیش از اندازه خانواده ، اعتیاد پدر و مادر و یا یكی از بستگان نزدیك و همچنین بی سوادی و كم سوادی والدین اشاره نمود

‏مدرسه 

یك عامل مهم و دومین عامل مهم اجتماعی كه در گرایش نوجوانان به اعتیاد می تواند نقش مهمی داشت باشد مدرسه می باشد . بطور كلی مدرسه می تواند نقش مهمی را در سازندگی شخصیت كودكان و نوجوانان داشته باشد . بویژه هنگامی كه والدین در برخورد با فرزندان با شكست مواجهه شده باشند مدارس مسئولیت سنگین تری را بعهده دارند 

بطور كلی معلمان مسئولیت بزرگی را بر عهده دارند چرا كه در تماس دائمی با شاگردان می باشند . بطور كلی مربیان و معلمان خودشان باید از نظر عاطفی و شخصیتی آنقدر رشد كرده باشند تا بتوانند در تربیت عاطفی كودكان و نوجوانان مؤثر باشند . در حقیقت معلم و مربی در مقامی است كه می تواند شخصیت كودك را بسازد یا خرد كند . بنابراین می بینیم كه شخصیت معلم و مربی چگونه می تواند در رشد و شكوفایی شخصیت كودكان و نوجوانان و در نتیجه رشد و بالا رفتن فرهنگ یك جامعه اثرات خوب یابد داشته باشد 

از دیگر مسائلی كه باید در آموزش و پرورش كودكان و نوجوانان مورد نظر باشد همكاری مربیان و والدین است - اگر در مدارس مدیریت و سازماندهی ماهرانه ای وجود داشته باشد می توان بسیاری از مشكلات را به كمك والدین و یا بالعكس به كمك مربیان و معلمان حل نمود بطور كلی یكی از شرایط معلم خوب آن است كه خود را بشناسد و در این صورت می تواند نظری عینی ولی توام با احساس همدردی نسبت به شاگردان خود و مسائل آنها داشته باشد . البته علاوه بر شناخت خود باید شاگردان خود را نیز بشناسد و بتوان اولین نشانه های اختلال عاطفی و خطا كاری را كه از نوجوانان سر می زند تشخیص دهد تا بتواند به آنها كمك كند و مانع از این شود كه این مشكلات آنها رشد بیشتری پیدا بكند

دوستان و معاشران و گروه همسالان 

یك عامل مهم اجتماعی دیگر در گرایش نوجوانان به اعتیاد معاشرت با دوستان همسن و معتاد می باشد . بدون شك یك دوست معتاد به خوبی قادر است كه رفیق خود را اغفال نماید بویژه اینكه افراد در دوران نوجوانی بیش از هر زمان دیگر تحت تأثیر گروه همسالان قرار می گیرند . زیرا در این دوره است كه نوجوان از اتكای خود به خانواده می كاهد و به ناگزیر در صدد یافتن تكیه گاهی دیگری كه مهمترین آنها گروه همسالان می باشد بر می آیند . در همین دوستی ها و معاشرت های نادرست با دوستان ناباب است كه نوجوان برای اولین بار به خواهش دوست منحرف خود كه : با یكبار هیچ اتفاقی نمی افتد جواب مثبت می دهد و با آزمایش مواد مخدر نادانسته زندگی خود را متلاشی می كند

وسایل ارتباط جمعی 

یكی دیگر از عوامل اجتماعی گرایش نوجوانان به اعتیاد و وسایل ارتباط جمعی می باشد كه به ابزاری گفته می شود كه در جوامع مختلف برای ابلاغ پیامها ، بیان افكار و انتقال مفاهیم به دیگران از آنها استفاده می شود . امروزه گسترش و توسعه وسایل ارتباط جمعی به حدی است كه دوران حاضر را " عصر ارتباطات " نامیده اند و دنیا را به مفهوم " دهكده ای جهانی" می شناسند

بطور كلی آنچه كه در زمینه وسایل ارتباط جمعی در جامعه ها در حال حاضر در گرایش نوجوانان به آسیب های اجتماعی و بالاخص اعتیاد مؤثر می باشد ، استفاده ناسالم و نادرست از برنامه هایی با اهداف شوم و استعمارگرانه از طریق شبكه های ماهواره ای و فیلم های ویدئویی است -چراكه نوجوانان اغلب اذهانشان ساده و فاقد شبكه بهم پیوسته ای از اندیشه ها و باورهاست . و بدین جهت وقتی كه نوجوانان بدون هیچ حفاظی در برابر وسایل ارتباط جمعی نظیر ماهواره ها و یا صفحات حوادث مطبوعات و امان های پلیسی و جنایی قرار می گیرند سخت تأثیر پذیر و ناچاراً آسیب پذیرند

اوقات فراغت 

یكی دیگر از عوامل اجتماعی گرایش نوجوانان به اعتیاد چگونگی گذراندن اوقات فراغت است . امروزه تأثیر روز افزون چگونگی گذراندن اوقات فراغت را در ساخت اجتماعی جوامع و فرهنگ آنها نمی توان نادیده گرفت . نوجوان كنجكاو و پر انرژی اگر برخوردار از تفریحات سالم نباشد و امكان این را نداشته باشد كه با ثمر بخش ساختن وقت آزاد خود روحیه كنجكاو و خلاق خود را ارضاء نماید مسلماً به سوی فعالیتها و تفریحات ناسالم كشیده خواهد شد و جامعه شناسان عقیده دارند در ایجاد تفریحات برای مردم و بویژه نوجوانان باید ذوق و عادات آنها را در نظر گرفت ولی در ضمن باید به آنها فهماند كه اوقات فراغت را نباید بیهوده بگذرانند "مقصود از اوقات فراغت فقط تفریح نیست" وقتی كه یك فرد اوقات فراغت زیادی داشت لااقل باید قسمتی از آن را برای یادگیری چیزی بكار برد، چیزی كه در شكوفایی خلاقیتش مؤثر بوده و همچنین از تنهائیش در اوقات فراغت جلوگیری نموده و از پرداخت به تفریحات نا مناسب كه خود می تواند به انحراف و كجرویها از جمله پناه بردن به مواد مخدر كشیده شود جلوگیری نماید

در دسترس بودن مواد مخدر 

یكی از بارزترین و در عین حال ساده ترین نشانه ها و علل وجود اعتیاد در جوامع مختلف در دسترس بودن مواد مخدر می باشد . بطور كلی در ایجاد شرایط گرایش به مواد مخدر در دسترس بودن آن مهمترین شرط محسوب می گردد

عوامل اقتصادی گرایش به مواد مخدر 

یكی از مهمترین و شاید مهمترین عامل اقتصادی گرایش به مواد مخدر در بین نوجوانان فقر اقتصادی حاكم بر خانواده های آنان می باشد . بطور كلی در اكثریت قریب به اتفاق جوامع دنیا فقر و نابسامانی های اقتصادی مهمترین علت در شیوع جرایم و انحرافات اجتماعی نظیر اعتیاد می باشد . گفتار پیامبر (ص) و امام علی (ع) و حضرت ابوذر تائید كننده چنین دیدگاهی است به نحوی كه پیامبر (ص) می فرمایند: " فقر دیوار به دیوار كفر است " و علی (ع) در نهج‌البلاغه خطاب به فرزندش محمد حنفیه می فرمایند " پسرم از فقر به خدا پناه جوی كه فقر ناقص كننده دین است و دهشتزای عقل و عامل نفرت و بغض " و ابوذر می فرمایند ( وقتی كه فقر از در وارد خانه می شود دین از پنجره بیرون می رود " ‏

علتهایی كه فقر می تواند داشته باشد یكی محرومیتهای ناشی از فقر است كه تنها راه فرار از این ناراحتیها را مصرف مواد مخدر می دانند . عامل دیگر اینكه تولید كنندگان سعی می كنند عوامل توزیع را از اینگونه افراد انتخاب كنند چون به علت فقر خانواده نیازهایشان تأمین نمی شود و عوامل تولید سعی می كنند اول آنان را به علت نا آگاهی و مشكلات خاص نوجوانی معتاد كنند و بعد از آنان برای فروش مواد مخدر استفاده نمایند 

مهاجرت 

یك عامل مهم اقتصادی اجتماعی در گرایش نوجوانان به مواد مخدر عامل مهاجرت می باشد كه از جهات مختلف فرهنگی سازگاری فرد با محیط جدید دیر شكل می گیرد . و نهایتاً یك سری ناهماهنگی با فرهنگ جامعه میزبان دارد . از طرف دیگر اكثر مواقع مهاجرت با فقر توام می گردد و به سكونت فرد مهاجر در مناطق فقیر می انجامد و اغلب نوجوان مهاجر خیره و مجذوب در برابر زندگی پر زرق و برق شهری بهترین طعمه برای دامهای چیده شده توسط توزیع كنندگان عمده مواد مخدر می باشند .

عوامل فرهنگی 

یكدسته دیگر از عوامل گرایش نوجوانان به اعتیاد عوامل فرهنگی است . بیسوادی و یا كم سوادی والدین یك عامل مهم در این زمینه می باشد و تأثیر بسزایی در انحراف نوجوانان دارد . تحقیقات مختلفی كه در زمینه بیسوادی صور گرفته موید این نكته است كه افراد بیسواد هر چقدر هم كه بخواهند روش تربیتی درستی برای فرزندان خود داشته باشند به علت بیسوادی آن طوری كه باید و شاید موفق نیستند كه این به نوبه خود زمینه را برای انحرافات اجتماعی نوجوانان و بویژه گرایش به اعتیاد مستعد می كند یك عامل مهم فرهنگی دیگر در گرایش نوجوانان به اعتیاد ، عدم آگاهی نوجوانان نسبت به مسائل اجتماعی از جمله به مضرات مواد مخدر و فقدان احساس مسئولیت در قبال خانواده و جامعه می باشد

عوامل روانشناسی 

یك دسته دیگر از عوامل گرایش به مواد مخدر در نونهالان عوامل روانشناختی كه می توان به این موارد اشاره نمود 

‏ ناپایداری عاطفی و احساسی ، اضطراب و بی قراری ، عدم اعتماد به محیط و آینده ، احساس عدم توانایی ، عقده حقارت و عدم رشد شخصیت ‏