ید عنصر نادری است که لازم است روزانه به مقدار خیلی کم به بدن برسد.این عنصر به میزان فقط یک قاشق چایخوری در طول زندگی برای بدن لازم است.
این عنصر قابلیت ذخیره شدن در بدن را تدارد ، لذا اختلال ناشی از ید قابل حذف می باشد ولی قابلیت ریشه کنی نیست. بلافاصله بعد از بروز کمبود ید، اختلالات ناشی از کمبود آن شروع به تظاهر می کند. کمبود ید وقتی ایجاد می شود که میزان ید دریافتی کمتر از مقدار مورد نیاز بدن باشد.
عوارض بهداشتی ناشی از کمبود ید :
عوارض کمبود ید در بزرگسالان شامل گواتر ، هیپوتیروئیدی وکاهش انرژی است.
کمبود ید در کودکان منجر به اختلال در رشد و نمو مغزی و بدنی میشود.اختلال عضوی ، عقب ماندگی ذهنی ،کوتاهی قد ،کری، لالی، کرتینیسم ، کاهش مقاومت بدن به عفونتها و مشکلات تغذیهای از عوارض دیگرآن می باشد.
بی کفایتی تولید ناشی از کمبود ید منجر به سقط، مرده زایی و کاهش قدرت باروری میشود.عوارض بر حاملگی به قدری شدید است که باروری یک جامعه را تحت تاثیر قرار می دهد.
عوارض مشابه در بی کفایتی تولید مثل در سایر جانوران از جمله دام و طیور نیز در منطقه مشاهده میشود و می تواند وضعیت اقتصادی جامعه را به شدت تحت تاثیر خود قرار دهد.
مهمترین اثر کمبود ید ممانعت از رشد طبیعی مغز است.
اثرات اجتماعی- اقتصادی کمبود ید
اثرات سوء اقتصادی و توسعهی اجتماعی از طرق زیر اتفاق می افتد:
کاهش بازده کاری افراد جامعه به علت ضعف قوای جسمانی و کاهش آموزش پذیری در آنها می باشد.
اثر منفی بر رشد و تولید مثل جانوران از طریق کاهش جثه جانور، کاهش تولید شیر ، گوشت ، تخم و پشم وکاهش زاد ولد و افزایش سقط و مرده زایی میباشد.
بار اقتصادی ناشی از تشخیص و درمان و موارد معلولیت ناشی از بیماری بر سیستم بهداشتی و درمانی بسیار بالاست.
اثر کنترل فقر ید
کاهش تدریجی در شیوع گواتر ( ۱۰-۸ سال طول می کشد)
کاهش کرتینیسم بلافاصله پس از مداخله ( چون بچهای با کرتینیسم متولد نمیشود.)
افزایش ظریب هوشی جامعه و افزایش اثر بخشی آموزشی در افراد جامعه
افزایش تولیدات دامی و کشاورزی
کاهش هزینههای درمانی و توانبخشی معلولین ناشی از عوارض کمبود ید
بهبود کیفیت زندگی
گواتر
به بزرگ شدن جبرانی اندازه تیروئید در پاسخ به کمبود ید اطلاق می شود .با کاهش ید ترشح هورمون TSH از هیپوفیز افزایشمییابد.این هورمون با تحریک غده تیروئید منجر بزرگ شدن غده تیروئید می شود.
گواتر به جز بزرگی ظاهری آن معمولا بدون علامت میباشد. به ندرت علائم فشاری بر روی ارگانهای مجاور منجر به اختلال بلع و تنفس و به ندرت شوک می شود .بهترین شاخص ارزیابی کمبود ید بررسی شیوع گواتر در کودکان سنین مدرسه می باشد.طبقه بندی درجه گواتر طبق توصیه بهداشت جهانی به قرار زیر می باشد[c1] .
شیوع گواتر در ایران در سال ۱۳۶۸ نزدیک ۷۰% ، در سال ۱۳۷۵ نزدیک به ۶۰ % ، در سال ۱۳۸۰ نزدیک به ۱۵% و در حال حاضر کمتر از ۵% می باشد.
هیپوتیروئیدی
به شرایطی اطلاق می گردد که بدن نمی تواند هورمون تیروئید را به اندازه کافی تولید کند در نتیجه علائم ناشی از کم کاری تیروئید بروز می کند.خواب آلودگی ، یبوست، عدم تحمل به سرما ، گرفتگی عضلات، کاهش فعالیتهای مغزی و حرکتی، کاهش اشتها ، افزایش وزن ، خشکی پوست و مو از علائم این بیماری است.
کرتینیسم
به شکل شدید هیپوتیروئیدیسم اطلاق می گردد که از دوران جنینی یا نوزادی اتفاق می افتد.علائم در بدو تولد شامل یرقان فیزیولوژیک طول کشیده، یبوست، بی خوابی، افزایش وزن و تاخیر در افتادن بند ناف میباشد. .در ماههای بعد تاخیر در رشد و تکامل استخوانها و عضلات ، کری و لالی ، عقب ماندگی شدید ذهنی که غیر قابل برگشت می باشد اتفاق می افتد.شیوع هیپوتیروئیدی نوزادی در مناطق عاری از فقر ید یک در چهار هزار و در مناطق با فقر ید ۱۰% میباشد.انجام غربالگری در کشورهای پیشرفته برای تشخیص زود هنگام این بیماری از هیپوتیروئیدی نوزادی جلوگیری می کنداین بیماری در صورت تشخیص به موقع ۱۰۰% قابل درمان می باشد در حالی که در صورت عدم تشخیص فرد را به یک موجود عقب مانده جسمی و ذهنی غیر قابل برگشت تبدیل می کند.خوشبختانه این غربالگری در کشور ما نیز در حال انجام میباشد.
طبقه بندی عوارض ناشی از کمبود ید (IDD) به درجات خفیف ،متوسط و شدید طبق جدول زیر انجام میشود.
در مرحله ۱ شیوع گواتر بین ۲۰-۵ % بوده و ید ادرار بین ۱۰-۵ میکرو گرم در دسی لیتر می باشد.در این حالت مداخله مهم بوده ولی احتمال دارد که اولویتهای مهم بهداشتی دیگری در منطقه موجود باشد.در مرحله ۲ شدت بیماری متوسط بوده مواردی از هیپوتیروئیدی مشاهده می شود .در این مرحله شیوع گواتر بین ۳۰-۲۰% بوده و ید ادرار بین ۵-۲میکرو گرم در دسی لیترمی باشد. مداخله فوری برای این منطقه لازم است.در مرحله ۳ شیوع گواتر بیش از ۳۰ % بوده و ید ادرار کمتر از ۲ میکرو گرم در دسی لیتر می باشد مداخله در این وضعیت بحرانی بوده و حذف اختلالات ناشی از کمبود ید در اولویت بهداشتی منطقه قرار می گیرد.
کنترل پایدار اختلالات ناشی از کمبود ید:
• اختلالات ناشی از کمبود ید ریشهکن نمیشود, به محض آنکه به جمعیت در خطر ابتلاء ید کافی نرسد برگشت خواهد کرد. این جمعیت افرادی هستند که در مناطق دارای ید ناکافی زندگی میکنند.
• دستیابی به هدف حذف IDD به اندازه پایش و مراقبت در حفظ این موفقیت در نسلهای آینده اهمیت دارد.
اثرات اجتماعی-اقتصادی کمبود ید:
۱-کاهش بازده کاری افراد جامعهکه ناشی ازضعف قوای جسمانی وکاهشآموزش پذیری درآنها میباشد.
۲-بار اقتصادی که بدنبال تشخیص و درمان اختلالات ناشی از کمبود ید بر دولت تحمیل میشود. به طور مثال :
در سال ۱۹۸۱هزینه تشخیص گواتر در آلمان۵۱۰ میلیون مارک بوده که ۹۰% آن مربوط به گواتر ناشی از کمبود ید میباشد(۴۵۹ میلیون مارک).
۲۶۰ میلیون مارک صرف هزینه های درمانی .
در مجموع ۷۱۰ میلیون مارک هزینه تشخیص و درمان اختلالات ناشی از کمبود ید.
۳-تاثیر کمبود ید بر روی سایر جانداران منطقه
فوائد اقتصادی-اجتماعی حذف IDD
u بهبود ظرفیت کاری و سلامت افراد جامعه.
u افزایش اثربخشی آموزش در افراد جامعه.
u کاهش هزینه های درمان و توانبخشی.
بهبود کیفیت زندگی.
هر روز غفلت در حذف اختلالات ناشی از کمبود ید سبب تولد ۵۰۰۰۰ نوزاد با کاهش ظرفیت مغزی میشود. در هر سال تعداد ۱۰۰۰۰۰ کودک کرتن بدنیا میایند.
در سال ۱۸ میلیون کودک با درجات مختلفی از اختلالات هوشی ؛بدلیل کمبود ید در مادرانشان متولد میشوند و ۵۰ میلیون کودک از کمبود ید به درجات مختلف رنج میبرند که منجر به اختلال رشد و در نهایت کوتاهی قد ،بلوغ دیررس و عدم پیشرفت تحصیلی میشود.
