آمالگام آلياژ جيوه فلزي با يك فلز ديگر شامل قلع و نقره بوده و حدود ۱۵۰ سال است كه در دندان پزشكي كاربرد دارد. اگرچه آمالگام از نظر زيبايي نسبت به ترميم هاي هم رنگ دندان در سطح پايين تري قرار دارد، ولي همچنان به دليل هزينه كم، طول عمر، دوام، مهر و موم کردن، آسان بودن مراحل كارکرد و پرداخت، براي کاربرد مستقيم به عنوان ماده ترميمي در دندان هاي خلفي به خصوص در مناطق تحت فشار، ترجيح داده مي شود.
دندان پزشكان يكي از گروه هاي در معرض خطر مواجهه شغلي با آمالگام بوده و چون جيوه در دماي اتاق تبخير مي شود، هنگام آماده سازي، خارج كردن و يا پرداخت دندان پر شده، منجر به مواجهه دندان پزشكان با بخارات جيوه مي شود. اگرچه بعضي از مطالعات حاكي از بي خطر بودن مواجهه مزمن با جيوه در دندان پزشكان مي باشد، ولي گروهي ديگر از مطالعات اثبات كرده اند كه آمالگام عوارض قابل توجهي روي سلامت دندان پزشكان ايجاد مي كند. بررسی های انجام شده نشان مي دهد كه مهم ترين فاکتورهای موثر در افزایش ميزان مواجهه دندان پزشکان با جیوه عبارتند از: ميزان قطرات جيو ه فلزي و باقي مانده هاي ذرات آمالگام در محل کار، آماده سازي، جاي گذاري و برداشتن ترميم هاي آمالگامي، برش و تراش آمالگام، پرتاب تصادفی ذرات، آمالگام هایی که برای مصرف کنار گذاشته شده اند، روش مخلوط کردن آمالگام، پالیش کردن آمالگام، نشت از کپسول آمالگام حین آمالگام سازی، نوع آمالگام مصرفی، برداشتن اضافات جیوه تازه مخلوط شده با دست، آمالگاماتورهای مکانیکال، کندانسورهای اولتراسونیک، عدم استفاده از ساکشن با مکش بالا هنگام برداشتن آمالگام های قدیمی، استفاده از استریلیزاسیون خشک (فور) و بخار جیوه برخاسته از روی زمین، تهويه و نوع پوشش کف.
علاوه بر موارد ذكر شده، افزایش سابقه کار و عمر مطب، رعايت استانداردهاي بهداشتي مانند عادات شستشو و تميز کردن وسايل، سن و سابقه کار دندانپزشک، ساعات کار در هفته و تعداد ترميم ها در هفته، از عوامل ديگري است كه در ميزان مواجهه دندان پزشكان با جيوه دخالت دارد. تماس پوست با آمالگام نيز مي تواند باعث جذب جيوه گردد. اگرچه اين مواجهه اندك است ولي به مرور زمان باعث تجمع جيوه در بدن مي شود. در ضمن استفاده از ماسك و دستكش خطر مواجهه را به طور كامل از بين نمي برد.
اثرات بر سلامتی :
جيوه از راه تنفس، گوارش و نيز از طريق پوست قابل جذب مي باشد، بخار جیوه به سیستم اعصاب مرکزی تمايل دارد، اما هدف اصلی Hg2+ کلیهها و کبد است. تا كنون مدارك محدودي در ارتباط با سرطانزا بودن جيوه ارائه شده است.
مطالعات جهانی نشان می دهند که در نتيجه تماس مستقيم یا استنشاق بخارات جیوه، اختلالات مختلفی به وجود مي آید که برخی از آن ها عبارتند از: اختلال سیستم اتو ایمیون، اختلال در عملكرد کلیه، ناباروری، تاثیرات منفی روی جنین، مشکلات رفتاری– عصبی، ناكارآمدي قلبی، آلزایمر، تاثیرات مخرب بر سیستم عصبی مرکزی و محیطی، تاثیرات چشمی، مشکلات دهانی، نارسایی حاد تنفسی، درماتیت، دمانس، تهوع، استفراغ، اسهال، درد شکم، هماچوری، کونژکتیویت، برونشیت، پنومونی، ادم ریوی، تب بخار فلزي و اختلالات نوروسایکوتیک، اثر بر روی غده تیروئید، تولید مثل و سميت ژني
استنشاق mg/m3 1 بخار جيوه به ريه ها، كليه ها و سيستم عصبي آسيب زده و باعث تحريك پذيري شديد، بي ثباتي احساس، لرزش، كاهش وزن، ورم لثه، سردرد، كاهش رشد، التهاب ريه و آماس پوست مي شود. اين عوارض ممكن است در جمعيت هاي عمومي در مواجهه با mg/m3 1/0 نيز مشاهده گردد.
بعد از بخار جیوه، متیل جیوه خطرناک ترین شکل جیوه است. استفاده از متیل جیوه به عنوان قارچکش برای محافظت دانهها سبب کاهش قابل ملاحظه پرندگانی شد که از این دانهها مصرف کرده بودند و همچنین صدها مرگ در عراق و آمریکا از مصرف نانی که دانههای گندم آن با متیل جیوه در تماس بوده گزارش شده است. ورود سمی ترین شکل جیوه یعنی متیل جيوه به بدن انسان، بیماری میناماتا ایجاد میکند. این بیماری اولین با در دهه 1950 در خلیج میناماتای ژاپن مشاهده شد. بروز این بیماری در انسان با عوارض گوناگون عصبی از جمله اختلال در حواس پنج گانه، بروز آلزایمر در سنین پیری و در موارد حاد با مرگ بیمار، همراه است. متیل جیوه نسبت به نمکهایHg2+ سمّ قوی تری است، زیرا علاوه بر انحلالپذیري در بافت چربی، قابليت تجمع و بزرگنمایی زیستی دارد. همچنین میتواند از سد خوني- مغزي و جفت جنین عبور کند. فرایند متیلدار شدن جیوه در تهنشست های گلآلود رودخانهها و به ویژه در شرایط بی هوازی توسط متیل کوبالامین صورت میگیرد. بیش تر جیوه موجود در بدن انسان به صورت متیل جیوه بوده و اغلب از طریق خوردن ماهی وارد بدن انسان میشود. متیل جيوه از راه دستگاه گوارش به خصوص در سیستم عصبی مرکزی و کلیه ها توزیع شده و به صورت اختلالات عصبی تأخیری تظاهر می کند. از جمله این اختلالات: آتاکسی، پاراستزی، لرزش، کاهش بینایی، شنوایی، بویایی و چشایی، از دست دادن حافظه، دمانس پیش رونده، نکروز کانونی، تخریب سلولهای گلیال، اختلالات حرکتی و مرگ می باشد.
سیستم عصبی احتمالاً حساسترین ارگان در برابر تماس با بخارات جیوه است. طیف وسیعی از اختلالات تنفسی، روانی، قلبی عروقی، معده ای روده ای، تولید مثلی، کبدی، کلیوی، خونی، پوستی، اسکلتی- عضلانی ایمونولوژیکی، حسی و ادراکی و ژنوتوکسیک از اثرات جیوه می تواند باشد.
