بیشتر افراد با لکها آشنا هستند و بسیاری نیز این ضایعات را در طول دوران زندگی خود تجربه میکنند. در واقع لکها نواحی از پوست هستند که دچار تغییر رنگ شدهاند. این تغییر شامل پررنگتر شدن، کم رنگتر شدن و یا تغییر کلی رنگ قسمتی از پوست است. لک میتواند بیماری یا علامتی از بیماری دیگری باشد؛ به طور مثال بیرنگ شدن یا کمرنگ شدن قسمتهایی از پوست بیماری ویتیلیگو یا برص نام دارد و یا در بیماری لیکن پلان که نوعی اختلال کبدی است، لکههای بنفش رنگی روی ساعد ایجاد میگردد. اما نوع شایع لک همان نقاط تیره رنگ ( قهوای روشن تا تیره) پوست به قطر 1-3 میلی متر است که گاهی کک و مک نیز خوانده میشود.
این لکها ناشی از تولید بیش ازحد رنگدانه ملانین در سلولهای ملانوسیت پوست است. ملانین از اسید آمینه تیروزین در اثر عمل آنزیم تیروزیناز در ملانوزوم سلولهای ملانوسیت ساخته میشود. تولید و تجمع بیش از اندازه ملانین در این سلولها سبب تیره رنگ تر شدن پوست در آن نقاط میشود. عوامل مختلفی سبب ایجاد این عارضه میگردد اما مهمترین این عامل تحریک کننده سنتز ملانین، نورخورشید یا بهتر بگوییم اشعه فرا بنفش نورخورشید (UV) است. البته زمینه ژنتیکی در ایجاد آن نقش دارد؛ به طوری که کک و مک و لک در افراد با رنگ پوست روشن و نژاد آسیایی بیشتر دیده میشود. در مطالعات نشان داده شده که احتمال ایجاد کک و مک در دوقلوهای همسان به یک میزان است. پوستهای روشن که به دلیل کمتر بودن مقدار رنگدانه در پوست نور آفتاب بیشتر به داخل آن نفود میکند، بنابراین مقاومت طبیعی کمتری در برابر نورخورشید داشته استعداد بیشتری برای بروز کک و مک دارند. لکها در سنین مختلفی ایجاد میشود اما بروز آن بیشتر در سنین 20 تا 30 سالگی و سالمندی بیشتر است و در خانمها بیشتر از آقایان دیده میشود.
عوامل دیگری نیز سبب بروز لک میگردد؛ لک بارداری یا ملاسما ناشی از اثر هورمونهای دوران بارداری روی سلولهای پوست است که رابطه مهمی بین غلظت بالای استروژن در خانمهای باردار و ظهور لکها وجود دارد و حدود 50 درصد افراد باردار را درگیر میکند. گاهی این لکها بعد از زایمان به تدریج بهبود مییابد.
بیماری های غدد فوق کلیه و تخمدانها، برخی اختلالات کبدی و کلیوی، فقر غذایی (کمبود ویتامین B12 ، فولیک اسید، ویتامین C و ویتامین A)، برخی داروها نظیر داروهای ضد بارداری خوراکی، دیپنیسلین آمین، هیدانتوئین و کلرپرومازین نیز از عوامل ایجاد کننده لکها هستند. استفاده از لوازم آرایشی که حاوی مواد فتوتوکسیک هستند نیز گاهی سبب ایجاد لکهای پوستی میشود.
لک میتواند در تمامی نقاط بدن ایجاد شود اما به بیشتر روی صورت در نواحی گونه و چانه، روی دست و شانه ها که در بیشتر در معرض نورخورشید است دیده میشود.
باید بدانیم که هیچ یک از روشهای درمان لک قطعی نیست و به سرعت نیز درمان صورت نمیگیرد. گاهی نیاز به درمانهای دورهای و مداوم وجود دارد. قدم اول در درمان هر نوع لک پرهیز از مواجه با اشعههای زیان آور نور خورشید است. اجتناب از قرارگیری در برابر آفتاب بخصوص در ساعات با قدرت تابش بالا (10 صبح تا 4 بعدازظهر) از اصول درمان لک است. درصورتی که مجبور به مواجه با نورخورشید هستید نیم ساعت قبل از قرارگیری در برابر آن از ضد آفتاب مناسب پوستتان استفاده نمایید و آن را هر 2 تا 4 ساعت تجدید نمایید.
درمان شامل موارد زیر است:
1. کاربرد مواد ضدلک و روشن کننده شیمیایی موضعی
2. استفاده از روش لایه برداری مکانیکی با Dermabration و Peeling
3. لیزردرمانی
مواد مختلفی برای درمان با روش اول وجود دارد. مهمترین و پرکاربردترین ماده هیدروکینون است. هیدروکینون مادهای است که با مهار آنزیم تیزوزیناز مانع ساخت ملانین در پوست میشود. در پایه کرم و محلول موضعی معمولاً به میزان 2 تا 5 درصد کاربرد دارد. ترتینوئین، آزلائیک اسید، آداپالن، رزورسینول، روسینول ( از مشتقات رزورسینول) و لیکوریتین نیز از مواد ضدلک هستند.
یک روش معمول استفاده از ترکیب این مواد در یک محلول یا کرم است. به طوری که هیدروکینون، ترتینوئین و یک کورتیکوستروئید موضعی به عنوان ترکیب سه گانه (Triple combination agent) مشهور است. محلول یا کرم کلیگمن (Kligman''''s) از انواع این ترکیبات سهتایی است که حاوی 5 درصد هیدروکینون، 0.05 درصد ترتینوئین و 0.1 درصد دگزامتازون است. در این ترکیب ترتینوئین با برداشتن لایههای مرده پوست سبب افزایش اثر هیدروکینون می شود و دگزامتازون با اثرات ضد التهابی سبب کنترل عوارض ترتینوئین (تحریک، قرمزی، سوزش وغیره) میگردد. مطالعات مختلفی درمورد اثر بخشی هر یک از این مواد در غلظتهای مختلف و مقایسه اثربخشی آنها با یکدیگر وجود دارد که اثربخشی مطلوبی از این مواد را گزارش کردهاند. البته در دنیا بیش از چندین هزار قلم ترکیب آرایشی و بهداشتی برای درمان لک با ادعاهای جذاب و گوناگون تولید شده است. با اینکه در اغلب موارد اثربخشی این ترکیبات توسط مطالعات بالینی معتبر تایید نشده است، از آنها به عنوان درمان کمکی و جانبی استفاده میشود.
روش بعد لایه برداری است که اغلب به صورت همراه با درمان موضعی با ترکیبات شیمیایی به کار میرود. اساس این روش برداشتن لایههای بافت شاخی پوست است که سبب تحریک تجدید و بازسازی پوست میشود که خود به دو روش فیزیکی و شیمیایی تقسیم میشود. در روش فیزیکی یک لایه از پوست توسط نیتروژن مایع دچار انجماد سریع شده و لایه برداری صورت میگیرد. در روش شیمیایی از محلولهای اسیدی و کراتولیتیک قوی استفاده می شود که بسته به قدرت و غلظت محلول با تخریب لایه سطحی پوست سبب لایه برداری با عمق متفاوت ( از سطحی تا عمیق) میگردد. برای این کار از مواد مثل محلول جسنر، محلول تری کلرواستیک اسید 33 تا 85 درصد، گلیکولیک اسید 30 تا 70 درصد، ترتینوئین 0.1 تا 1 درصد، سالسیلیک اسید 20 درصد و غیره استفاده میشود. این روش مانند همه روشهای درمان مزایا و معایبی نیز دارد؛ از مزایای آن سرعت اثربخشی بالا و ایجاد تغییرات محسوس روی پوست است. همچنین علاوه بر اثر ضد لکی، این لایه برداری سبب رفع چین و چروکها و بهبود بافت و ظاهر پوست میشود. عیب عمده آن نیز امکان ایجاد تحریک و حساسیت بیش از اندازه روی موضع بکاررفته و در مواردی سوختگی پوست میباشد. باید حتماً متذکر شد که مصرف ضد آفتابها بعد از استفاده از این روش ها بسیار ضروری است؛ چرا که بعد از این فرآیندها پوست نسبت به نور آفتاب حساستر میگردد.
روش نوظهور دیگر استفاده از لیزر درمانی برای محو کردن لکها است. در این مورد لیزرهای مختلف (فرکشنال، Co2، Q-switched) با قدرتهای متفاوت و تناوب کاربرد مختلف آزمایش شدهاند و اثربخشی بسیاری از آنها نیز اثبات شده است. اما در مطالعات نشان داده شده افرادی بیشتر به لیزردرمانی جواب میدهند که پوست روشن و موهای تیره دارند. ازنظر تكنيكي هم ممكن است استفاده از ليزر عوارضي را بر روي پوست داشته باشد. این عوارض غالباً نادر بوده و هرچه مهارت پزشك متخصص در استفاده از ليزر بيشتر باشد، احتمال بروز آنها هم كمتر ميشود. درد، تورم (بیشتر در اطراف پلك و گردن ایجاد می شود و معمولاً سه تا پنج روز بعد از عمل از بین می رود)، به وجود آمدن حالتی شبیه به خون مردگی زیر پوست ( گاهی بلافاصله بعد از عمل پدید می آید و طی هفت تا ده روز محو می شود)، ایجاد تاول یا دَلـَمه در محل كه طی یك تا دو هفته بهبود مییابد، افزایش رنگ پوست یا كاهش آن در محل از این گونه عوارض است.
در این بین طب سنتی نیز دستورهایی برای درمان لکها ارائه کرده است که تحت عنوان درمان های طبیعی (Natural Remedies) در بسیاری از کشورهای دنیا به کار میرود. حسن این روش استفاده از مواد طبیعی است که اغلب عارضه خاصی ایجاد نمی کنند. برخی از این دستورات شامل موارد زیراست:
· 1 قاشق غذاخوری عسل را با حرارت ملایم گرم کنید تا کمی نرم شود. سپس آن را روی لکها و جوش های سرسیاه بگذارید، 15 دقیقه بعد پاک کرده و محل را بشویید.
· 2 قاشق عصاره جوانه گندم را روی نواحی لکها بگذارید، 1 ساعت بعد بشویید.
· گوجه فرنگی را به شکل ورقههای نازک دربیاورید و برای 1 ساعت روی صورت بگذارید.
· برگ اسفناج را کاملاً له کرده و به مقدار مساوی روغن زیتون مخلوط کرده بگذارید 24 ساعت بماند. نیم ساعت حرارت دهید مایع صاف شده آن را ا ساعت روی پوست قرار دهید.
