تغذیه در سال اول زندگی، زیربنای سلامت جسمی و شناختی کودک در سالهای آینده است. در این دوره، مغز با سرعتی بیسابقه رشد میکند، سیستم ایمنی شکل میگیرد و الگوی سوختوساز بدن پایهریزی میشود. هر خطای تغذیهای در این مرحله میتواند پیامدهای کوتاهمدت مانند کولیک، یبوست یا بیاشتهایی و حتی پیامدهای بلندمدت مانند چاقی، کمخونی یا اختلال یادگیری ایجاد کند.
بخش مهمی از مراجعات به متخصص کودکان، ناشی از اشتباهات رایج در تغذیه نوزادان است؛ اشتباهاتی که اغلب با نیت خیر اما بر پایه توصیههای غیرعلمی یا تجربیات قدیمی انجام میشوند. در ادامه این مقاله سایت طب بوک مهمترین این خطاها را بهصورت تحلیلی بررسی میکنیم.
شروع زودهنگام غذای کمکی
یکی از شایعترین اشتباهات، شروع غذای کمکی پیش از پایان ششماهگی است. برخی خانوادهها با تصور اینکه شیر مادر کافی نیست یا نوزاد گرسنه میماند، زودتر از موعد غذاهای جامد را آغاز میکنند. در حالیکه دستگاه گوارش نوزاد پیش از شش ماهگی هنوز به بلوغ کامل آنزیمی نرسیده و توانایی هضم کامل بسیاری از مواد غذایی را ندارد.
شروع زودهنگام غذای کمکی میتواند باعث تحریک سیستم ایمنی نابالغ روده شود و خطر بروز آلرژیهای غذایی را افزایش دهد. همچنین این کار ممکن است دریافت شیر مادر را کاهش دهد، در حالی که شیر مادر مهمترین منبع ایمنی و تغذیهای در این دوره است.
از نظر متابولیک نیز ورود زودهنگام کالریهای اضافی میتواند تنظیم طبیعی اشتها را مختل کند. مطالعات نشان دادهاند کودکانی که غذای کمکی را خیلی زود شروع میکنند، در سالهای بعد بیشتر در معرض چاقی قرار میگیرند.
بنابراین زمان مناسب برای شروع غذای کمکی نه بر اساس نگرانی اطرافیان، بلکه بر اساس آمادگی رشدی کودک و توصیه پزشک تعیین میشود.
از این بخش بخوانید: آیا ختنه کودکان تصمیم درستی است؟
تأخیر بیش از حد در شروع غذای کمکی
در نقطه مقابل، برخی والدین به دلیل ترس از حساسیت یا مشکلات گوارشی، شروع غذای کمکی را بیش از حد به تعویق میاندازند. پس از شش ماهگی، ذخایر آهن نوزاد که در دوران جنینی دریافت کرده بهتدریج کاهش مییابد و شیر مادر بهتنهایی پاسخگوی نیاز آهن نیست.
تأخیر در معرفی غذاهای غنی از آهن مانند گوشت پورهشده یا غلات غنیشده میتواند منجر به کمخونی فقر آهن شود. کمخونی در این سن تنها یک عدد پایین در آزمایش نیست؛ بلکه میتواند بر رشد شناختی، تمرکز و حتی رفتار کودک اثر بگذارد.
علاوه بر آهن، برخی ریزمغذیها مانند روی و برخی ویتامینها نیز پس از شش ماهگی باید از طریق غذای کمکی تأمین شوند. به تعویق انداختن این مرحله ممکن است رشد وزنی کودک را نیز تحت تأثیر قرار دهد. شروع بهموقع و تدریجی غذای کمکی، نه زودتر و نه دیرتر، تعادل تغذیهای سالمی را ایجاد میکند.
رقیق یا غلیظ کردن نادرست شیر خشک
در خانوادههایی که از شیر خشک استفاده میکنند، یکی از اشتباهات مهم تغییر نسبت آب و پودر است. برخی والدین برای صرفهجویی در هزینه، شیر خشک را رقیقتر از حد استاندارد تهیه میکنند. این کار باعث کاهش دریافت کالری و مواد مغذی شده و میتواند به سوءتغذیه و کاهش وزن منجر شود. در مقابل، غلیظ کردن بیش از حد شیر خشک با این تصور که کودک سیرتر میماند، فشار قابل توجهی به کلیههای نابالغ نوزاد وارد میکند. این وضعیت ممکن است باعث کمآبی بدن، یبوست و حتی اختلالات الکترولیتی شود.
فرمولاسیون شیر خشک بر اساس نیاز دقیق فیزیولوژیک نوزاد طراحی شده است. هرگونه تغییر در نسبت ترکیب آن بدون نظر پزشک میتواند تعادل تغذیهای کودک را بر هم بزند. رعایت دقیق دستور تهیه، استفاده از پیمانه استاندارد و آب جوشیده سردشده، اصول اساسی تغذیه ایمن با شیر خشک است.
مصرف زودهنگام آب، آبقند یا عرقیات گیاهی
در برخی فرهنگها، دادن آبقند برای زردی یا عرقیات گیاهی برای دلدرد توصیه میشود. اما در شش ماه اول زندگی، نوزاد نیازی به آب یا مایعات اضافی ندارد؛ زیرا شیر مادر حدود ۸۰ درصد آب دارد و نیاز بدن را تأمین میکند. مصرف آب اضافی میتواند باعث کاهش اشتهای نوزاد و در نتیجه کاهش دریافت شیر شود. همچنین در موارد شدید، مصرف بیش از حد آب ممکن است تعادل سدیم خون را بر هم بزند که برای نوزاد خطرناک است.
عرقیات گیاهی نیز ممکن است حاوی ترکیباتی باشند که برای دستگاه گوارش نابالغ مناسب نیستند یا حتی آلرژی ایجاد کنند. علاوه بر این، آمادهسازی غیربهداشتی این مایعات خطر عفونتهای گوارشی را افزایش میدهد. در صورت وجود کولیک یا مشکلات گوارشی، بهترین اقدام مشورت با پزشک است، نه استفاده خودسرانه از درمانهای خانگی.
از این بخش بخوانید: راه هایی برای خواب راحت نوزاد
وابستگی زودرس به طعم شیرین و غذاهای فرآوریشده
دادن بیسکویت، کیک، آبمیوه صنعتی یا سرلاکهای شیرین در سال اول زندگی یکی از اشتباهات رایج در تغذیه نوزادان است. ذائقه کودک در این دوره شکل میگیرد و قرار گرفتن مداوم در معرض طعم شیرین میتواند ترجیح دائمی به مواد قندی ایجاد کند.
این عادت غذایی در سالهای بعد خطر چاقی، پوسیدگی دندان، مقاومت به انسولین و مشکلات متابولیک را افزایش میدهد. همچنین کودکانی که به طعمهای بسیار شیرین عادت میکنند، تمایل کمتری به مصرف سبزیجات و غذاهای سالم نشان میدهند. قند افزوده در سال اول زندگی توصیه نمیشود. بهترین رویکرد، معرفی طعمهای طبیعی و متنوع بدون افزودن شکر یا نمک است. پایهگذاری ذائقه سالم در سال اول زندگی، سرمایهگذاری مهمی برای پیشگیری از بیماریهای مزمن آینده است.
تغذیه اجباری و بیتوجهی به علائم سیری
برخی والدین نگراناند که کودک به اندازه کافی غذا نمیخورد و او را مجبور به تمام کردن وعده غذایی میکنند. این رفتار میتواند مکانیسم طبیعی تنظیم اشتها را مختل کند. کودکان توانایی ذاتی در تشخیص گرسنگی و سیری دارند. زمانی که والدین این چرخه را نادیده میگیرند، کودک یاد میگیرد به سیگنالهای درونی بدن خود بیتوجه باشد. این موضوع در آینده میتواند زمینهساز پرخوری یا بدغذایی شود.
تغذیه باید در محیطی آرام و بدون اجبار انجام شود. اگر کودک اشتها ندارد، بهتر است علت آن بررسی شود، نه اینکه با فشار و اضطراب وعده غذایی تحمیل شود. ایجاد تجربه مثبت از غذا در سالهای ابتدایی زندگی، نقش مهمی در شکلگیری رفتار تغذیهای سالم دارد.
تنوع غذایی ناکافی
برخی خانوادهها برای مدت طولانی تنها چند غذای محدود مانند برنج و سیبزمینی به کودک میدهند. این یکنواختی میتواند باعث کمبود برخی ریزمغذیها شود. تنوع غذایی به کودک کمک میکند با طعمها و بافتهای مختلف آشنا شود و احتمال بدغذایی در سالهای بعد کاهش یابد. معرفی تدریجی سبزیجات، میوهها، منابع پروتئینی و غلات کامل اهمیت زیادی دارد. همچنین تنوع غذایی باعث تأمین طیف گستردهای از ویتامینها و مواد معدنی میشود که برای رشد مغزی و جسمی ضروری هستند. الگوی غذایی متنوع و متعادل، پایه سلامت پایدار در کودکی و بزرگسالی است.
استفاده خودسرانه از مکملها
برخی والدین بدون مشورت پزشک از مکملهای آهن، ویتامین یا پروبیوتیک استفاده میکنند. در حالیکه مصرف بیش از حد برخی ویتامینها میتواند عوارض جدی ایجاد کند. مثلاً دوز نامناسب آهن ممکن است باعث یبوست شدید یا مشکلات گوارشی شود. مصرف بیرویه ویتامینهای محلول در چربی نیز میتواند به مسمومیت منجر شود. مکملها باید بر اساس نیاز واقعی کودک، نتایج آزمایشها و تشخیص پزشک تجویز شوند. اصل مهم در تغذیه نوزاد، تأمین نیازها از طریق غذای متنوع و متعادل است.
جمعبندی
اشتباهات رایج در تغذیه نوزادان اغلب از روی نگرانی و محبت والدین رخ میدهد، اما میتواند رشد جسمی و شناختی کودک را تحت تأثیر قرار دهد. آگاهی، آموزش صحیح و پیگیری منظم وضعیت رشد توسط متخصص کودکان، مهمترین ابزار پیشگیری از این خطاهاست.
